Æskan og námið
Ólafur Gaukur Þórhallsson fæddist í Reykjavík 11. ágúst 1930. Strax á barnsaldri kviknaði áhugi hans á tónlist. Eftir barnaskóla hóf Ólafur nám í Gaggó Vest eins og hann er kallaður, þar lauk hann fjórða bekk, að honum loknum lá leið hans í 5. bekk Menntskólans í Reykjavíkur. Þá var áhugi Ólafs Gauks á djass og gítarleik runninn í eina sæng og miklum tíma eytt í gítarleik og tónlistarpælingar og svo fór að Ólafi var vísað úr skólanum fyrir að spila djass og ekki líklegt að margir geti státað af því að hafa verið vísað úr Menntaskóla Reykjavíkur fyrir djassgítarleik. Fór Ólafur því til Akureyrar sem tók honum vel og þar lauk hann stúdentsprófi. Að því loknu var gengið til æðri menntastofnana og innritaði hann sig í læknadeild Háskólans, en tónlistin hafði þá tekið hug hans allan og eftir tæpt ár í læknisfræðinni ákvað Ólafur Gaukur að snúa sér frekar að tónlistargyðjunni og hætti námi.

Síðari menntun Ólafs Gauks snéri öll að því starfi sem hann hafði valið sér það, er tónlistinni. Á tímabilinu 1982 til 1988 stundaði hann nám hluta úr ári við hinn þekkta tónlistarskóla í Los Angeles, Grove School of Music, þaðan tók hann burtfararpróf árið 1984 í tónsmíðum og útsetningum og frá sama skóla lauk hann sérnámi í tónsmíðum fyrir kvikmyndir árið 1988. Svo lærir sem lifir virðist vera kjörorð Ólafs Gauks sem árið 1994 dvaldi nokkra mánuði sem framhaldsnemandi í gítarleik við hinn kunna skóla Guitar Institute (GIT) í Hollywood, þar sem honum var boðin kennarastaða við skólann að námi loknu.

Gítarskólinn og önnur störf
Ólafur Gaukur hefur í gegnum tíðina fengist við fleira en tónlistarsköpun. Til nokkurra ára var hann blaðamaður, bæði á dagblaðinu Tímanum og eins á Vikunni, þá sá hann um útgáfu á blaði Verslunarmannafélags Reykjavíkur í rúm 20 ár, sem flestir þekkja sem VR blaðið.

Árið 1961 samdi hann og gaf út Bréfaskólann í gítarleik sem fór víða og margir þekkja og óhætt er að segja að Ólafur hafi verið frumkvöðull í þessari aðferðarfræði við gítarkennslu hér á landi. 1978 kom út eftir hann námskeið á bók og kassettum fyrir byrjendur í gítarleik, Leikur að læra á gítar, sem varð ein vinsælasta kennslubók byrjenda í gítarleik í mörg ár. Gítarskóli Ólafs Gauks var svo stofnaður árið 1975, þar er kennt eftir kerfi sem Ólafur Gaukur hefur samið, staðfært, skipulagt og framkvæmt. Þetta kennslukerfi hefur á áratugareynslu sannað sig svo um munar og fjöldi nemenda tekið sín fyrstu gítargrip undir hans leiðsögn og sannreynt þá fullyrðingu Ólafs Gauks að það sé auðveldara að læra að lesa nótur en að aka bíl.

Hljómsveitirnar og plöturnar
Eins og áður segir hóf Ólafur Gaukur að spila á gítar á menntaskólaárunum og aðeins 18 ára gamall var hann kominn til liðs við KK sextettinn, en með þeirri hljómsveit lék Ólafur Gaukur í alls sjö ár. Árið 1959 hélt hann ásamt Kristjáni Magnússyni og Ragnari Bjarna yfir í hljómsveit Björns R. Einarssonar, en átti þó eftir að spila með KK t.d. 1961 í Þórskaffi þegar Jón Sigurðsson söng inn á band texta Ólafs Gauks, Ó María mig langar heim. Þá var Ólafur einnig með hljómsveitum Carl Billich, auk þess að stökkva inn í ýmsar hljómsveitir þegar þess þurfti í lengri eða skemmri tíma. Inn á milli rak Ólafur Gaukur eigin hljómsveit sem ýmist var tríó, kvartett eða hljómsveit áður en hún varð sá frægi sextett sem svo margir muna eftir.
Þessar hljómsveitir Ólafs Gauks koma víða við sögu og léku undir hjá ýmsum söngvurum t.d sá Tríó Ólafs Gauks um undirleik hjá Hauki Morthens þegar hann hljóðritaði lagið Ég er kominn heim, árið 1954.

,,Á þessum árum voru margar hljómsveitir frekar lausar í reipunum hvað mannskapinn varðar. Oftast var þetta svo að maður var beðinn um að koma og spila með fimm manna band, þá byrjaði maður einfaldlega á því að hringja í þá fjóra hljóðfæraleikara til viðbótar sem hentuðu í vekefnið. Ef beðið var um þriggja manna band, nú þá hringdi maður í tvo spilara til að koma með sér. Þannig var þetta og því gat maður verið að spila með kannski tveim eða þrem hljómsveitum á sama sólarhringnum, þegar aðrir hljómsveitastjórar hringdu, allt eftir því hvað var í gangi hverju sinni“ segir Ólafur Gaukur aðspurður um hljómsveitir Ólafs Gauks og verkefnin á þessum tíma.

Árið 1959 var örlagaár í lífi Ólafs Gauks. Hann lék um tíma þennan vetur 1959-1960  með Leiktríóinu í Þjóðleikhúskjallaranum og þar kynntist hann seinni konu sinni Svanhildi Jakobsdóttur sem þá söng með tríóinu. Síðan þá hefur Svanhildur lagt manni sínum lið þegar þess hefur þurft með sinni einstöku rödd og telja má víst að fáguð framkoma og sjarmi Svanhildar átti sinn þátt í þeim miklu vinsældum sem hljómsveitir Ólafs Gauks hafa notið í hvaða formi sem þær hafa birst.

Sextett Ólafs Gauks sem varð hvað frægust var fyrst sett saman 1965. Upphaflega liðskipanin voru þau hjón Ólafur Gaukur gítar, Svanhildur Jabobsdóttir söngur, Halldór Pálsson saxafónn, sem var stutt með sveitinni, Björn R. Einarsson trambon og harmonika, Helgi Kristjánsson bassi, Þórarinn Ólafsson píanó og Þórarinn Ólafsson trommur. En síðar átti Guðmundur R. Einarsson, bróðir Björns R., eftir að leysa Þórarinn af við trommusettið en áður hafði Andrés Ingólfsson tekið við saxafónleik af Halldóri. En Andrés hafði áður leikið norðan heiða með Hljómsveit Ingimars Eydal.

Árið 1967 urðu mikil mannaskipti á Sextett Ólafs Gauks þegar þrír ungir spilarar komu til liðs við þá. Þetta voru Rúnar Gunnarsson, sem þá var orðinn landsfrægur sem söngvari Dáta og lék hann á bassa í Sextett Ólafs Gauks auk þess að annast söng á móti Svanhildi, Karl Möller var sestur við píanóið en hann hafði leikið með ýmsum hljómsveitum s.s. Dúmbó og Steina, og loks var Páll Valgeirsson sestur við trommurnar sem hann hafði með sér úr hljómsveitinni Tempó. Aðalvígstöðvar Sextettsins voru í Lídó á þessum tíma og með þessum mannskap hljóðritaði Ólafur Gaukur einnig eina af betri plötum ársins 1968, sem reyndar varð eina LP platan sem hljómsveit hans sendi frá sér; Fjórtán lög frá þjóðhátíð Vestmannaeyja eftir Oddgeir Kristjánsson. Eins og fram kemur í heiti plötunnar voru lögin öll eftir Oddgeir Kristjánsson en flestir textanna voru eftir Árna úr Eyjum eða Ása í Bæ, en útsetningarnar allar eftir hljómsvietarstjórann Ólaf Gauk. Þarna má heyra lög eins og Blítt og létt og Ég veit þú kemur. Rúnar Gunnarson yfirgaf hljómsveitina 1969.

Það er ekki létt verk að slá fram tölu á þær plötur eða upptökur sem Ólafur Gaukur hefur komið að með einum eða öðrum hætti þá sem hljóðfæraleikari, laga- eða textasmiður, útsetjari eða útgefandi.
Plötur skráðar á Ólaf Gauk sem flytjanda má finna allt aftur til ársins 1963 þegar Limbó dans og Vakna Dísa, komu út á merki HSH sem stóð fyrir Hljóðfærahús Sigríðar Helgadóttur. En þá þegar hafði Ólafur Gaukur leikið inn á fjölda hljómplatna hjá öðrum flytjendum.
Árið 2002 kom út platan 2 jazz gítarar, þar sem þeir Jón Páll og Ólafur Gaukur fara fimum fingrum um gítarinn í hreint frábærum djassútsetningum bæði erlendra og íslenskra laga auk nokkurra þekktra þjóðlaga og ekki ósennilegt að þar hafi langþráð plata litið dagsins ljós, því djassáhuginn hafði fylgt Ólafi Gauki allan tónlistarferilinn.

Útsetjarinn og og lagasmiðurinn
Aðspurður segist Ólafur hafa byrjað að útsetja lög meðan hann var að spila með KK sextettinum. ,,Mig minnir að ég hafi verið tvo daga að útsetja þetta lag, en ég man bara ekki hvaða lag það var. Sömu sögu má segja með textasmíðina. Það var búið að æfa eitthvert lag og við vorum að reyna að pikka upp textann en það var eitthvað í honum sem við gripum ekki, söngurinn eitthvað óskýr, svo það var ekki um annað að ræða en snara íslenskum texta á lagið og ég tók það að mér. Mig minnir að þetta hafi verið Mærin frá Mexicó“. Þetta lag sem Ólafur Gaukur minist á varð fægt í flutningi Ragnars Bjarnasonar sem söng það  á plötu með KK Sextettinum árið 1957.

Útsetningar Ólafs Gauks skipta hundruðum ef ekki þúsundum. Því það efni sem hljómsveitir hans fluttu á árum áður, hvort heldur var á böllum, í plötuupptökum, í útvarpi, sjónvarpi eða við önnur tækifæri voru alla jafnan í útsetningu hljómsveitastjórans Ólafs Gauks. Þá eru þau ófá lögin á hljómplötum sem Ólafur hefur útsett og nærtækast að minnast á barna- og jólaplöturnar sívinsælu sem Svanhildur söng inn á við undirleik hljómsveitar Ólafs Gauks og enn er verið að endurútgefa og ekki að ástæðulausu.

Anna Mjöll dóttir Ólafs Gauks hafði vakið verðskuldaða athygli þegar hún var fengin til að vera fulltrúi okkar Íslendinga í söngvakeppni Evrópskra sjónvarpsstöðva árið 1996 með lag eftir þau feðgin Sjúbidú, en þetta var eitt síðasta skiptið sem sinfóníuhljómsveit sá um undirleik laganna í úrslitakeppninni og þátttakendur urðu að koma með hljómsveitarsjóra með sér. Ólafur tók að sér þetta hlutverk, enda annar höfundur lagsins og útsetjari. Þó lagið lenti í 13. sæti keppninnar var lagið mun hærra skrifað af meðlimum undirleikaranna sem höfðu orð á því hvað þeim hafi fundist gaman að spila poppdægurlag með þessum blæbrigðum djassins, þetta hafi verið alvöru útsetning. Það hafi eiginlega verið þeim ný reynsla í keppninni, útsetningin hafði með öðrum orðum heillað þá.

Lagasmiðurinn Ólafur Gaukur á talsverðan fjölda laga, þó fljótt á litið séu jóla- og barnalögin nokkuð áberandi, t.d. samdi hann nokkur laga plötunnar 12 ný barnalög sem  Hanna Valdís söng og SG hljómplötur gaf út árið1973. Þá hefur hann einnig samið fyrir kvikmyndir t.d. fyrir íslensku kvikmyndina Benjamín Dúfa. 

Sem textasmiður hefur Ólafur flutt okkur kistur gulls í sjóði dægurlaganna, og verður að telja hann til rómantískra textahöfunda, vilji menn fara út í einhverjar skilgreiningar. En lítillátur segist hann þó aldrei hafa ætlað að gera sig út sem textasmið. ,,Þetta bara varð svona, það vantaði texta, ég hef alltaf haft gaman af fallegum og vel ortum ljóðum, ég er mjög rómantískur í eðli mínu og kunni undirstöðurnar í bragfræðinni, svo þegar vantaði texta þá var maður fenginn til að semja þá. Það var jafnvel bara hringt í mann ef menn vantaði texta og stundum vantaði textann núna! Og jafnvel ætlast til þess að maður snaraði fram hæfum söngtexta í gegnum símann…“
,,…Sumir af þessum textum eru fínir, en aðrir engan veginn nógu góðir enda gerðir í hendingskasti eins og gengur og gerist, ef maður hefði fengið tíma til að skoða þá og laga hefði útkoman líklega stundum verið betri“ segir Ólafur Gaukur um textagerðina.

Því verður þó ekki á móti mælt að margir textar hans koma til með að lifa svo lengi sem þetta land verður byggt og nægi þar að nefna texta eins og Kokkur á kútter frá Sandi með Ragnari Bjarnasyni, Ó María mig langar heim, sem er sennilega hvað þekktast í flutningi Hljómsveitar Þorsteins Guðmundssonar frá Selfossi, Alveg ær og Kling klang sem Dátar fluttu, Æ, ó, aumingja ég, sem Gerður Benediktsdóttir söng inn á plötu árið 1959, Einni þér ann ég sem Vilhjálmur Vilhjálmsson gerði ódauðlegt með einstökum flutningi árið 1971 og Heyr mína bæn, sem telja verður eitt af gullmolum Ellyar Vilhjálms. Þegar Svavar Gests sagði þeim Rúnari Júlíussyni og Gunnari Þórðarsyni í Hljómum að þeir yrðu að syngja á íslensku er til stóð að hann gæfi út fyrstu plötu Hljóma, sögðust þeir ekki eiga neina íslenska texta. Svavar sagðist sjá um það og hringdi svo í Ólaf Gauk Þórhallsson og lögin Bláu augun þín og Fyrsti kossinn urðu hluti af þjóðarsálinni og fyrstu bítlalög þjóðarinnar, síðar samdi hann líka Heyrðu mig góða, sem var opnunarlag fyrstu LP plötu sömu hljómsveitar.

Hann hefur einnig samið texta við fjölda jólalaga er notið hafa mikilla vinsælda t.d. Ég fæ jólagjöf sem Katla María söng, Hátíð í bæ hafa ótal margir söngvarar sungið inn á plötur í gegnum árin, Jóla jólasveinn söng Ragnhildur Gísladóttir með Brunaliðinu en eru bæði lag og texti úr smiðju Ólafs Gauks. Flestir þessara texta sem hér hafa verið taldir upp urðu vinsælir í flutningi annarra. Ólafur Gaukur hefur líka samið texta fyrir eigin hljómsveit eins og Segðu ekki nei, Þú ert minn súkkulaðiís og Ég kann mér ekki læti, Loks má minnast á lagið Undarlegt með unga menn sem Rúnar Gunnarson söng en það söng hann sem meðlimur Sextetts Ólafs Gauks. Texta eftir Ólaf Gauk má að öllum líkindum finna á yfir 400 hljóðritum.

Sjónvarpið og útvarpið
Það eru ófáar klukkustundirna sem Ólafur Gaukur og Hljómsveit stóðu í upptökusal sjónvarpsins við gerð þáttanna Hér gala gaukar, sem sýndir voru á sjöunda áratugnum og þá var allt í svart hvítu. Poppstjarnan Rúnar Gunnarsson heillaði ungfrúr landsins með laginu Það er svo undarlegt með unga menn og litlu strákarnir mændu dáleiddum augum á Svanhildi syngja Þú ert minn súkkulaðiís. Þessi þættir Ólafs Gauks voru einstakir og óhætt að segja að þarna var um algert frumkvöðlastarf að ræða, að ein hljómsveit næði að halda úti slíkum þætti svo einhver fjölbreytni væri í. Á þessum tíma voru Hér gala gaukar ekki aðeins eitthvert besta innlenda efnið sem finna mátti í dagskrá sjónvarpsins heldur og líka það skemmtilegasta, enda ekki á hverjum degi sem almenningur fékk heila hljómsveit heim í stofu. Hljómsveitin kom einnig oft fram í útvarpi og ætla má að innan veggja Ríkisútvarpsins megi finna talsvert af upptökum þar sem Ólafur Gaukur kemur við sögu.

Að lokum – eða í upphafi.
Sagt hefur verið um land og þjóð að hér hafi ávalt verið til tónlist í einhverri mynd síðan land reis. Það sama má segja um Ólaf Gauk Þórhallsson, þar hefur líka ávalt verið til tónlist í einhverri mynd, því hann hefur sjálfur tekið virkan þátt í sköpun hennar og framsetningu og fært hana þjóðinni.
Það má efast um að til sé það mannsbarn í þessu landi sem ekki hefur notið verka Ólafs Gauks Þórhallssonar á einn eða annan hátt og sennilega án þess að gera sér grein fyrir því að Ólafur Gaukur komi þar við sögu. Hann er enn að miðla af þekkingu sinni til ungra nemenda og færa tónlistargyðjunni þær fórnir sem hún hefur krafist af honum í rúmlega hálfa öld, rétt eins og ekkert sé sjálfsagðara.

© Bárður Örn Bárðarson